İddia müddəti çərçivəsində hüquqi yardımın təyin edilməsinə Avropa Məhkəməsinin münasibəti

Almaniyalı ərizəçi Riçard Foltis 1953-cü ildə Almaniyanın Kassel şəhərində anadan olmuşdur. Ərizəçinin qənaətinə əsasən, apellyasiya məhkəməsi tərəfindən ona hüquqi yardımın təyin edilməsindən imtina edilməsi onun məhkəməyə çatımlılıq hüququnu məhdudlaşdırmışdır.

Cənab Foltis 1999-cu ildə müflisləşməkdə olan alman şirkətinə təsviyəçi təyin olunmuşdu. 2002-ci ildə həmin vəzifəni icra edərkən Foltis şirkətin payçısı “B” adlı xanıma qarşı mənfəət müqabilində avans ödənişinin edilməməsi ilə bağlı iddia irəli sürmüşdür. İddia ərizəsində Foltis “B”yə qarşı gələcək ödənişlər ilə əlaqədar da 1.7 milyon avroluq iddia irəli sürə biləcəyini qeyd etmişdi. Qanunvericiliyə əsasən, qeyd olunan iddialara münasibətdə iddia müddətinin son tarixi 31.12.2004-cü il idi. Foltis isə 30.12.2004-cü ildə 1.7 milyon avroluq iddianın verilməsi ilə bağlı hüquqi yardımın təyin edilməsi üçün məhkəməyə vəsatət vermişdir. Müvafiq yerli məhkəmə hüquqi yardımın təyin edilməsi haqqında vəsatəti 2007-ci ilin mayına təmin etmişdi. 2007-ci ilin iyulunda Foltis 1.7 milyon avronun tutulması üzrə əlavə iddiasını təqdim etmişdir. 2008-ci ilin noyabrında yerli məhkəmə əsas iddia üzrə məbləğin bir hissəsinin ödənilməsi və əlavə iddianın rədd edilməsi haqqında qərar çıxarmış. Əlavə iddianın rədd edilməsinin səbəbi kimi isə məhkəmə iddia müddətinin ötürülməsini qeyd etmişdir. Yerli məhkəmə öz qərarını onunla əsaslandırır ki, iddi müddətinin son tarixi 31.12.2004-cü il olmasına baxmayaraq, hüquqi yardımın təyin edilməsi ilə əlqədar vəsatətin 30.12.2004-cü il tarixdə verilməsi iddia müddətinin axımının dayandırılması baxımından kifayət deyildir. Belə ki, milli qanunvericiliyə əsasən, məhkəmə vəsatəti aldıqdan sonra cavabdeh tərəfə bu barədə bildiriş də göndərməli idi. Bununla belə, “B” hüquqi yardımın təyin olunması ilə bağlı qarşı tərəfin vəsatət verməsi barədə yalnız iki il yarım sonra - 2007-ci ilin ortalarında məlumatlandırılmışdır. Belə olan halda Foltis apellyasiya şikayətinin verilməsi məqsədilə hüquqi yardım təyin eilməsi ilə bağlı vəsatət verir. 2009-cu ilin iyununda Frankfurt Apellyasiya Məhkəməsi vəsatəti o əsasla rədd edir ki, yerli məhkəmənin iddia müddətinin ötürülməsi ilə bağlı qərarı əsaslı olduğundan vəsatət perspektivsizdir.
 

2010-cu ilin iyulunda Federal Konstitusiya Məhkəməsi də Foltisin konstitusiya şikayətini icraata götürməkdən imtina etmişdir. Konstitusiya Məhkəməsi şikayətin rədd edilməsi haqqında qərarda qeyd edir ki, yerli məhkəmə hüquqi yardımın təyin edilməsi haqqında vəsatətə çox gec baxmaqla qanunvericliyin tələblərini kobud şəkildə pozsa da, Foltis məhkəmədən cavabdeh tərəfi dərhal xəbərdar etməsini xahiş etməmişdir.
 

Yuxarıdakılar əsaslanaraq Foltis Avropa Məhkəməsində verdiyi şikayətində ona apellyasiya məhkəməsi tərəfindən hüquqi yardımın təyin edilməməsini Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 6.1-ci maddəsinin pozulduğu (məhkəməyə çatımlılıq hüququnun məhdudlaşdırılması) qənaətinə gəlmişdir. Eyni zamanda o, Konvensiyanın 14-cü maddəsinin (ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi) pozulduğunu iddia edir. Belə ki, Foltis hesab edirdi ki, o, şirkətin təsviyəçisi olaraq “B” ilə müqayisədə maddi baxımdan imkansız tərəf olub. Bu mənada ona hüquqi yardımın təyin olunmaması ayrı-seçkilik kimi qiymətləndirilməlidir.
 

Avropa Məhkəməsi 30.06.2016-cı il tarixli öz yekun qərarında Konvensiyanın 6.1-ci və 14-cü maddələrinin pozulmadığı qənaətinə gəlmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, Konvensiyanın 6.1 və 6.3-cü maddələrinin tələblərinə əsasən, dövlətin mülki və cinayət işlərində hüquqi yardımin təyin edilməsi ilə bağlı icbari öhdəliyi cinayət işləri ilə məhdudlaşır. Mülki işlərə münasibətdə isə dövlətin seçim etmək hüquqi vardır. Bu mənada qanuni məqsəd və hüquqi mütənasiblik baxımından şəxsin hüquqi yardım almaq hüququ, dolayıslə məhkəməyə çatımlılıq hüququ məhdudlaşdırıla bilər. Həmçinin Məhkəmə hesab edir ki, şikayətçi peşəcə hüquqşünas olduğundan iddia müddətinin son günündə hüquqi yardım barədə vəsatət verərkən cavabdeh tərəfin müdafiə olunmaq hüquqlarını nəzərə almalı, habelə təsviyəçi vəzifəsinin tələbləri nəzərə alınmaqla vəsatətini tədbirli şəkildə verməli idi.