Ödənişdən sonra malın idxalına qoyulan 270 gün məhdudiyyəti qanunlara əsaslanırmı? Nail Hüseynsoy.

Ödənişdən sonra malın idxalına qoyulan 270 gün məhdudiyyəti qanunlara əsaslanırmı?

Cəmiyyətimizdə aktual olan bir problemdən bəhs edəcəyəm. Söhbət Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası ilə təsbitlənən, sahibkar azadlığı hüququnun pozulmasından gedir. Yəni, sahibkar müqavilə bağlayaraq, xarici şirkətə ödəniş edib, sövdələşdiyi vaxt yox, 270 (bir müddət əvvəl bu rəqəm 180 olub) gün müddət çərçivəsində malı həmin şirkətdən ya almalı, ya da ödədiyi maliyyə vəsaitini geri qaytarmalıdır. Bunlara əməl etmək mümkün olmadıqda isə sahibkarlara Azərbaycan Respublikası Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası tərəfindən, müqavilə məbləğinin 20-25 faizi civarında cərimə protokolu tərtib olunur. Düzdür, protokol araşdırılması məqsədi ilə məhkəməyə göndərilir və nəticədə inzibati xətanın törədilib-törədilmədiyi haqqında məhkəmə qərar verir. Ancaq, gəlin görək məhkəmələr bütün detalları nəzərə alırmı? Yoxsa, ancaq 270 günlük məhdudiyyət müddətinin bitib-bitmədiyini araşdırır. Mən dəfələrlə, hüquqi şəxsin mənafiyini məhkəmədə müdafiə edərkən, aşağıda qeyd edəcəyim etirazları yazılı şəkildə bildirsəm də, onların üzərindən sükutla keçılmış, hüquqi münasibət bildirilməmişdir. Etirazlarımı əsasən bunlardan ibarət olmuşdur:

   Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 430.4-cü maddəsində qeyd olunub ki, avans yolu ilə ödəniımiş valyuta vəsaitinin müqabilində müəyyən olunmuş müddətlərdə ( burada müddət yox, müddətlər yazıldığına diqqət edin) müvafiq mallar idxal edilmədikdə, ödənilmiş valyuta vəsaitinin xaricdən geri qaytarılmamasına görə cərimələr tətbiq olunur. Məcəllədə dəqiq müddət göstərilmir. Belə bir müddətlər məhdudiyyəti heç bir hüquqi normativ aktda yoxdur. Yalnız Mərkəzi Bankın İdarə heyətinin 28 noyabr 2017-ci  il tarixli, 45/1 saylı qərarı ilə təsdiqlənmiş “Azərbaycan Respublikasının rezident və qeyri rezidentlərinin xarici valyuta əməliyyatlarının aparılması qaydaları”nın 4.3.1.3-cü bəndində bu barədə qeyd var. Orada, qabaqcadan ödəniş aparıldıqda, 270 (əvvəl bu rəqəm 180 idi) gün müddətində malların ölkəyə idxalı və ya ödənilmiş məbləğin geri qaytarılması tələb olunur. Əvvəla, Mərkəzi Bankın azad sahıbkarlıq hüququ haqqında Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 15 və 59 –cu maddələrinə qarşı çıxan qərar verməsi əsas qanunu saymamazlıqdır . İkinci tərəfdən Azərbaycan Respublukası Mülki Məkəlləsinin 954.4 cü maddəsinə əsasən, bank müştərinin pul vəsaitindən istifadə edilməsi istiqamətlərini müəyyənləşdirə və buna nəzarət edə bilməz. Habelə, müştərinin pul vəsaitinə dair öz istədiyi kimi sərəncam vermək hüququ üzərində bank hesabı müqaviləsi ilə nəzərdə tutulmamış digər məhdudiyyətlər qoya bilməz. “Banklar haqqında” Azərbaycan Respublikasının 16 yanvar 2004-cü il tarixli qanununun 36.5-ci maddəsinə əsasən, bank müştərinin öz pul vəsaitindən istifadə istiqamətlərini müəyyənləşdirə və nəzarətdə saxlaya bilməz, müştərinin öz pul vəsaiti barəsində öz isdədiyi kimi sərəncam vermək hüququ üzərində qanunla və ya müqavilə ilə nəzərdə tutulmayan məhdudiyyətlər qoya bilməz. Bir daha vurğulayıram, heç bir qanunda 270 günlük məhdudiyyət müddəti yoxdur. Əslində, olsa idi bu Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Azərbaycan Respublikasında idxal-ixrac əməliyyatlarının tənzimlənməsi Qaydalari” haqqında 10 fevral tarixli, 1233 saylı fərmanında olmalı idi. Orada isə belə bir norma yoxdur. Hər bir halda, bu sahədə məhdudiyyətlər ancaq dövlət müəssisələsinə qoyula bilər.

Mərkəzi Bank “Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bank haqqında” qanununa əsasən fəaliyyət göstərir. Həmin qanunun 22.0.17-ci maddəsində qeyd olunub ki, “Mərkəzi Bank normativ xarakterli aktlar təsdiq edir” Deməli, Mərkəzi Bankın təsdiq etdiyi qaydalar normativ hüquqi akt deyil, normativ xarakterli aktdır, yəni ancaq xarakterinə görə normativ hüquqi akta oxşayır. “Normativ hüquqi aktlar haqqında”kı Konstitusiya Qanunda (maddə 1.0.3) qeyd olunur ki, normativ xarakterlı akt məhdud subyektlər dairəsi üçün məcburi davranış qaydalarını əks etdirən rəsmi sənəddir. Yəni, hamı üçün məcburi davranış qaydaları deyil. Bir az da xırdalasaq, deyilir ki, Mərkəzi Bank (və digərləri) normativ hüquqi aktla ancaq öz tabeçiliyində olan, struktur bölmələri üçün qaydalar yarada bilər. Normativ hüquqi aktlar haqqında Konstitusiya Qanununun digər 4.2-ci maddəsində isə qeyd olunur ki, “ Normatıv xarakterli aktların icra olunmasına görə məsuliyyət müəyyən oluna bilməz”. Deməli, Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası, Mərkəzi Bankın normativ xarakterli hüquqi aktı əsasında cərimə protokolları tərtib etməsi Konstitusiya Qanununun kobud surətdə pozulmasıdır. Yenə də, Normativ hüquqi aktlar haqqında Konstitusiya Qanununun başqa bir, 4.3-cü maddəsinə baxaq.  Orada qeyd olunur ki, “Normativ xarakterli aktlar müvafiq normativ akt əsasında qəbul edilməlidir və onun normasına əsaslanmalıdır”. Əslində Mərkəzi Bank bəhs olunan qaydarı yaradarkən heç bir akta əsaslanmamışdır. Çünki, əsaslanmağa belə bir akt yoxdur. Daha doğrusu, Prezidentin “Azərbaycan Respublikasında idxal-ixrac əməliyyatlarının tənzimlənməsi haqqında” bəyaq qeyd etdiyim, fərmanına əsaslanmalı idi, lakin orada belə bir norma yoxdur. İdxal-ixrac qaydaları Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Azərbaycan Respublikasında xarci ticarətin daha da liberallaşdırılması haqqında”kı 609 saylı, 24 iyun 1997-ci il tarixli fərmanı ilə təsdiqlənmişdir. Həmin qaydaların “İdxalda hesablaşmalar” bölməsində (13-cü bənd) belə norma, yəni 270 gün və ya hər hansı müddət nəzərdə tutulmayıb. Əgər tutulsaydı, liberallaşdırma sözü fərmanın adından çıxarılmalı idi. Nəticədə, Mərkəzi Bankın İdarə heyətinin qərarı, nəinki bu qaydalara əsaslanmır, hətta ona qarşı çıxır.

Yuraxıda mən diqqətinizi İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 430.4-cü maddəsindəki, müddətlər sözünə çəkmişdim. Maddədə avans yolu ilə ödənilmiş valyuta vəsaitinin müqabilində müəyyən olunmuş müddətlərdə müvafiq mallar idxal edilmədikdə, ödənilmiş valyuta geri qaytarılmadıqda cərimələr nəzərdə tutulur. Müəyyən olunmuş müddətlər dedikdə, müqavilədəki hissə-hissə idxal müddətlərindən bəhs olunur. Belə olmasaydı, müddətlər yox, müddət yazılardı.

“Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2015-ci il 29 dekabr tarixli, 96-VG nömrəli Qanununun tətbiqi haqqında 15 fevral 2016-cı il tarixli, 795 saylı və “İnzibati xətalar haqqında işlərə baxmağa səlahiyyəti olan vəzifəli şəxslərin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında”kı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 fevral 2017-ci il tarixli fərmanının tələblərinə müvafiq olaraq, həmin məcəllənin 430.4-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş inzibati işlərə, bu işlər üzrə inzibatı icraatı başlamiş  Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası tərəfindən baxılır. Yenə də qeyd edirəm ki, burada söhbət müqavilədəki müddətin ötməsindən gedir. Başqa cür ola bilməz, əgər olsa idi bu İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 3-cü maddəsinə zidd olardı. Belə ki, Məcəllənin bu maddəsinə əsasən yalnız Məcəllə ilə nəzərdə tutulmuş inzibatı xətanın törədilməsində təqsirli hesab edilən və inzibatı xəta tərkibinin bütün digər əlamətlərini daşıyan əməli (hərəkəti və ya hərəkətsizliyi) törətmiş şəxs inzibati məsuliyyətə cəlb olunur. Mal almaq üçün xarici şirkətə pul ödəmək təqsirli hərəkət sayıla bilməz. Heç pulun  müqabilində malın 270 gündən bir gün gecikmə ilə gəlməsində də, ödəyəni təqsirli saymaq ağlabatan deyil. Çünki burada mal satanın təqsirindən başqa digər hallar, məsələn daşıyıcının təqsiri, fors-major (qarşısıalınmaz təbiət hadisələri, sel,zəlzələ, yanğın və ya satanın ölkəsində qiyam və sr) halları ola bilər. Bu hadisələrdə satıcının təqsiri olmadığından, onun inzibati məsuliyyətə cəlb olunması absurddur.

Bildiyiniz kimi, Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası publik hüquqi şəxsdir və onun nizamnaməsi Prezidentin 10 mart 2016-cı il tarixli, 828 saylı fərmanı ilə təsdiqlənib. Nizamnamənin 1.1-ci maddəsində Palatanın hansı məqsədlərlə yaradıldığı sadalanmışdır. Bunlar nədən ibarətdir baxaq. Palata qiymətli kağızlar bazarı, investisiya fondları, sığorta, kredit təşkilatları və ödəniş sistemləri sahəsində fəaliyyətin lisenziyalaşdırılması, tənzimlənməsi və ona nəzarət, habelə cinayət yolu ilə əldə edilmiş pul vəsaitinin və ya digər əmlakın leqallaşdırılması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinin qarşısının alınması sahəsində nəzarət sisteminin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə yaradılıb. Ödəniş sistemləri sahəsində fəaliyyətin lisenziyalaşdırılması, tənzimlənməsi və ona nəzarət. Aydındır ki, buarda xaricdən mal almaq üçün olan ödənişdənmi söhbət getmir, elə olsaydı daxili ödənişlərə də tətbiq olunmalı idi. Digər bəndlərin isə alqı-satqıya heç bir aidiyyatı yoxdur. Cinayət yolu ilə əldə edilmiş pul vəsaitinin və ya digər əmlakın leqallaşdırılması dedikdə artıq cinayətdən bəhs olunur, inzibati xətadan yox. Belə olan halda, deməli nizamnamədən kənara çıxılır, bu isə qanun pozuntusudur. “Publik hüquqi şəxslər haqqında” 97 VQ saylı, 29 dekabr 2015-ci il tarixli qanunda qeyd olunur ki, publik hüquqi şəxs dövlət və bələdiyyə orqanı olmayan təşkilatdır və o yalnız nizamnaməsində nəzərdə tutumuş fəaliyyətlə məşğul ola bilər. (2.2 və 2.5-ci maddələr)

Məlum məsələdir ki, xarıcə pul, əvəzində mal almaq və ya qaytarmaq məqsədi olmadan köçürülərsə, gönrük rüsümü ödənilməlidir. Bundan yayınma hallarının qarşısının alınması dövlətin marağındadır. Ancaq, bu maraq qanunların pozulması, sahibkarın fəaliyyətini məhdudlaşdırılması yolu ilə olmamalıdır. Sahibkarın satıcı ilə bağladığı müqavilədəki müddətlərə əməl edib-etməməsinə  baxıla bilər.  Hər halda, sahibkarın rüsumdan yayınmaq məqsədi, məhkəmədə sübuta yetirilməlidir.

Hüquqşünas

Nail Hüseynsoy.