Hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlər: müqayisəli təhlil və ibtidai istintaqin məsələləri

Hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlər: müqayisəli təhlil və ibtidai istintaqin məsələləri

ƏZİZOV CEYHUN HƏMID OĞLU
BDU-nun  Cinayət prosesi kafedrasının  doktorantı

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 76-cı maddəsinə əsasən vətəni müdafiə hər bir vətəndaşın borcudur və vətəndaşlar qanunla müəyyən edilmiş qaydada hərbi xidmət keçirlər [1, m.76]. Silahlı Qüvvələrdə möhkəm hərbi intizama nail olunması hərbi hüququn qoruyucu funksiyasının köməyi ilə təmin edilir. Hərbi hüququn qoruyucu funksiyasını təmin edən əsas mənbə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Nizamnamələri və Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsidir.

Hərbi qulluqçular hüquq pozuntuları törətməyə görə Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan qanunvericiliyinə əsasən müvafiq surətdə məsuliyyət daşıyırlar [5, s.36]. Hərbi rütbəsindən və xidməti vəziyyətindən asılı  olmayaraq  hərbi qulluqçular qanun qarşısında bərabərdilər və onlar maddi, mülki, intizam və inzibati məsuliyyətə, o cümlədən cinayət xarakterli əməllər törətdiyi hallarda cinayət məsuliyyətinə cəlb edilə bilərlər. Cinayətkarlıqla mübarizə istiqamətində cinayət qanunun düzgün tətbiq edilməsi hərbi intizamın və nizamnamə qaydalarının qorunub saxlanılmasının zəruri şərtlərindəndir.

Hərbi qulluqçuların cinayət məsuliyyəti cinayət qanunun normaları ilə tənzimlənir. Hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlər qüvvədə олан CM-nin 35-ci fəslində (327-353-cü maddələr) nəzərdə tutulmuşdur. CM-nin 35-ci fəsli hərbi qulluqçuların, eləcə də hərbi vəzifəlilərin törətdikləri hərbi xidmət əleyhinə olan cinayət əməllərinə görə cinayət məsuliyyətinin yeganə hüquqi əsasıdır. Qeyd edək ki, hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlər Azərbaycanın sovet dövündə qəbul edilmiş CM-də (1922, 1927, 1960 illər) müxtəlif forma və məzmunlarda olsa da həmişə nəzərdə tutulmuşdur.

Hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlər anlayışının tərifində aşağıda qeyd edilən iki mühüm əlamət ehtiva olunur: a) cinayətkar əməlin obyektinin xüsusi xarakteri – hərbi qulluğun müəyyən edilmiş qaydaları; b) cinayətin xüsusi subyekti – hərbi qulluqçu, qanunla müəyyən edilmiş qaydada hərbi qulluqçu statusuna malik olan başqa şəxs, yaxud təlim və ya yoxlama toplanışı keçən hərbi vəzifəli şəxs [6, s.993].

Hərbi cinayətlərin xüsusi obyekti Silahlı Qüvvələrdə və digər hərbi birləşmələrdə hərbi qanunvericilik normaları əsasında formalaşan hərbi-ictimai münasibətlərin məcmusu – hərbi qulluğun müəyyən edilmiş hərbi qulluq qaydasıdır. Bu qaydalar Azərbaycan Respublikasının qanunlarında, silahlı qüvvələrin nizamnamələrində, «Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında» Qanunda, «Hərbi xidmətkeçmə haqqında» Əsasnamədə, müvafiq təlimatlarda, digər hərbi qanunvericilik aktlarında və normativ sənədlərdə əks olunmuşdur. Hərbi qulluğun müəyyən edimiş qaydaları bütün hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlərin xüsusi obyekti qismində çıxış edir. Lakin, ayrı-ayrı hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlərin bilavasitə obyektinin müəyyən edilməsi mühüm əhəmiyyətə malikdir. Hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlərin müxtəlif növlərinin tövsif edilməsi bundan çox asılıdır. Bilavasitə obyektin müəyyən edilməsi hər bir hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətin fərdi xüsusiyyətlərinin aydınlaşdırılmasına imkan yaradır. Bu, bir tərəfdən, bu qəbildən olan cinayətləri bir-birindən fərqləndirməyə, digər tərəfdən isə müxtəlif hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətləri ayrıca nisbi və müstəqil qruplarda birləşdirməyə şərait yaradır.

Konkret hərbi xidmət əleyhinə olan cinayət hərbi qulluğun bütün qaydalarına deyil, həmin qaydaların bu və ya digər cəhətlərinə qəsd edir. Məhz bilavasitə obyekt əsasında hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlərin sistemini qurmaq mümkün olur. Bir sıra müəlliflər tərəfindən nəşr olunan ədəbiyyatlarda hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlər müxtəlif cür sistemləşdirilir. Lakin, zənnimizcə hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətləri aşağıdakı kimi sistemləşdirmək daha məqsədəuyğundur:

-  tabelik və qarşılıqlı münasibətlərin nizamnamə qaydalarını pozma – mad.328-332;

-  hHHərbi xidmətkeçmə qaydalarını pozma – mad.333-335;

-  xüsusi xidmətkeçmə qaydalarını pozma – mad.336-340;

-  hərbi vəzifə cinayətləri – mad.341-344;

-  hərbi əməliyyatlar ərazisində hərbi qulluqkeçmə qaydalarını pozma – mad.345-346;

-  hərbi əmlaka ziyan vurma və ya ondan istifadə qaydalarını pozma – mad.347- 350;

- hərbi texnikanı idarəetmə və istismar qaydalarını pozma – mad.351-353.

Bundan başqa, fikrimizcə cinayət hüquq ədəbiyyatlarında (o cümlədən CM-də) istifadə olunan «hərbi xidmətdən boyun qaçırma» ifadəsi bir qədər qeyri-dəqiqdir və bu terminin «hərbi xidmət keçmədən boyun qaçırma» ifadəsi ilə əvəz olunması daha konkret və məqsədəuyğun hesab edilir.

Azərbaycan Respublikasının CM-nin 35-ci fəslində müəyyən edilmiş tərkiblərin subyekti – xüsusi subyekt qismində çıxış edir. Bunlar hərbi qulluqçular, eləcə də hərbi vəzifəlilərdir. Hərbi qulluqçu dedikdə, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində və Azərbaycan Respublikasının müvafiq qanunvericiliyinə uyğun yaradılmış başqa qoşun və hərbi birləşmələrdə həqiqi hərbi xidmət keçən Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları və başqa dövlətin vətəndaşları başa düşülür. Burada qanunvericiliyə uyğun yaradılmış başqa qoşun və hərbi birləşmələrə Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətini, Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarını, Dövlət Sərhəd Xidmətini, Ədliyyə Nazirliyinin Penitensiar Xidmətini, Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətini misal göstərmək olar.

Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan CM-nin 42-ci maddəsində cəzanın növləri göstərilmişdir. Bu cəza növlərinin sistemində cinayət törətməkdə təqsirli bilinən hərbi qulluqçulara təyin olunması nəzərdə tutulan əsas cəza növləri hərbi xidmət üzrə məhdudlaşdırma və intizam xarakterli hərbi hissədə saxlamadır. CM-nin 42.0.5-ci maddəsində isə, hərbi qulluqçular üçün xüsusi əlavə cəza növü kimi hərbi rütbədən məhrum etmə cəzası nəzərdə tutulmuşdur. CM-nin 48-ci maddəsində hərbi rütbədən məhrum etmə cəzasının, CM-nin 50-ci maddəsində hərbi xidmət üzrə məhdudlaşdırma cəzasının, CM-nin 54-cü maddəsində isə intizam xarakterli hərbi hissədə saxlama cəzasının mahiyyəti və müddətləri konkret formada izah edilmişdir. Cinayət törətmiş hərbi qulluqçular barəsində xüsusi cəza növlərinin icra edilməsi qaydaları və şərtləri Azərbaycan Respublikası Cəzaların İcrası Məcəlləsinin 132-153-cü maddələrində, hərbi rütbədən məhrum etmə növündə təyin edilən xüsusi əlavə cəzanın icra qaydaları və şərtləri isə, 159-cu maddəsində qeyd edilmişdir . Qeyd edək ki, qüvvədə olan cinayət qanununda ilk dəfə olaraq cəza növü kimi nəzərdə tutulan hərbi xidmət üzrə məhdudlaşdırma cəzası CM-nin 35-ci fəslində olan bir çox maddələrin sanksiyasında nəzərdə tutulmuşdur.

Zənnimizcə, hərbi qulluqçular tərəfindən törədilən cinayət əməllərinə görə müəyyən edilmiş sanksiyalar müharibə şəraitində olan Respublikamız üçün kifayət qədər yumşaqdır və mövcud sanksiyaların daha da sərtləşdirilməsini təklif edirik.

Keçmiş post sovet ölkələrinin yenilənşmiş cinayət qanunvericiliklərindən fərqli olaraq hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlər bir çox inkişaf etmiş xarici ölkələrin (misal üçün, Fransa, Almaniya, İspaniya və s.) CM-nə daxil edilməmişlər.

Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, Sovet cinayət qanunları üzərində qurulmuş MDB-nin yenilənşmiş cinayət qanunvericilikləri hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətləri adətilə CM-nin Xüsusi hissənin sonunda müstəqil fəsillərdə nəzərdə tutmuşlar. Müvafiq fəsillərdə təsbit olunan  hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlərin sistemində xüsusi fərqlilik nəzərə çarpmır. Qazaxıstan, Ukrayna , Özbəkistan , Belarus , Tacikistan Respublikalarının CM-si, o cümlədən, Azərbaycan Respublikasının CM-si hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlərin müharibə vaxtı və ya döyüş şəraitində törədilməsini xüsusilə ağırlaşdırıcı hal kimi qiymətləndirir. Rusiya Federasiyasının cinayət qanununda isə hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlər müstəqil fəsildə qeyd olunsa da, müharibə və döyüş şəraiti zamanı qəbul olunmuş xüsusi qanunla tənzimlənir.

Hərbi qulluqçular barəsində cinayət mühakimə icraatı Azərbaycan Respublikasının cinayət-prosessual qanunvericiliyinə əsasən həyata keçirilir. Azərbaycan Respublikası CPM-in 215.4-cü maddəsinə əsasən müharibə cinayətlərinə və hərbi xidmət əleyhinə olan cinayətlərə dair, habelə hərbi qulluqçular tərəfindən törədilmiş cinayətlərə dair işlər üzrə ibtidai istintaq hərbi prokurorluq tərəfindən aparılır. Bundan başqa, göstərilən cinayətlər hərbi qulluqçu olmayan şəxsin iştirakı ilə törədilərsə, onun barəsində cinayət işi üzrə ibtidai istintaq da hərbi prokurorluq tərəfindən aparılır . Azərbaycan Respublikasının Hərbi Prokurorluğu ixtisaslaşdırılmış prokurorluq olmaqla Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində və Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş başqa silahlı birləşmələrdə, bu Qanunla və Azərbaycan Respublikasının digər qanunları ilə hərbi prokurorluqlara aid edilmiş səlahiyyətləri həyata keçirir .

Azərbaycan Respublikasının Hərbi Prokurorluğu tutulmuş və həbs edilmiş hərbi qulluqçuların saxlanıldığı yerlərdə, intizam hissələrində, eləcə də, cəzaların hərbi hissələrdə icra edilməsi zamanı qanunlara və hərbi nizamnamələrə əməl olunmasına nəzarət edir, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində keçirilən idarədaxili yoxlamaların materiallarını tələb edir, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində əmlakın talanması, hərbi xidmət əleyhinə, habelə hərbi qulluqçular tərəfindən törədilən və ya hazırlanan digər cinayətlər barədə ərizə, şikayət, müraciət, əməliyyat-axtarış fəaliyyəti subyektlərinin məlumatları və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş digər məlumatlar əsasında Azərbaycan Respublikası Hərbi prokurorunun qərarı ilə yoxlamanın aparılmasını, bu məqsədlə mütəxəssislərin ayrılmasını, habelə araşdırılan faktların cinayət işinin başlanmasına kifayət qədər əsas verib-verməməsindən asılı olaraq müvafiq qərarın qəbul edilməsini təmin edir .

İSTIFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBIYYATIN SIYAHISI:

1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. Bakı: Qanun, 2012, 46 s.
2. Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi. Bakı: Hüquq ədəbiyyatı, 2012, 344 s.
3. Azərbaycan Respublikasının Cinayət Prosessual Məcəlləsi. Bakı: Hüquq ədəbiyyatı, 2012,  615 s.
4. «Prokurorluq haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanunu. Bakı: Hüquq ədəbiyyatı, 2009, 40 с.
5. «Hərbi qulluqçuların statusu haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanunu. Bakı: Azərbaycan Respublikasının Hərbi qanunvericilik ensiklopediyası, 2013, 1267 s.
6. Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin Kommentariyası / F.Y. Səməndərovun ümumi red. ilə. Bakı: Digesta, 2011, 1051 s.
7. Азярбайъан Республикасынын Cəzaların İcrası Ганунвериъилийи. Bakı: Диэеста, 2013, 560 s.
8. Уголовный Кодекс Республики Казахстан. СПб.: Юридический центр Пресс, 2001, 464 с.
9. Уголовный Кодекс Украины. http://www.crime.org.ua, 2013
10. Уголовный Кодекс Республики Узбекистан. http://lex.uz, 2013

11. Уголовный Кодекс Республики Беларусь. СПб.: Юридический центр Пресс, 2001, 473 с.

12. Уголовный Кодекс Республики Таджикистан. СПб.: Юридический центр Пресс, 2001, 410  с.

Резюме: В статье дается понятие преступлений против военной службы, а также рассматриваются вопросы ответственности за эти преступления в предыдущих уголовных законах Азербайджанской Республики. Автор уделяет внимание также краткому обзору зарубежного законодательства. Кроме этого, в статье рассматриваются особенности предварительного расследования преступлений против военной службы.

Summary: The article explains the concept of crimes against military service and also examines the issues of responsibility for these crimes in the previous criminal laws of the Republic of Azerbaijan. The author also pays special attention to the brief review of foreign law. In addition, the article considers the peculiarities of preliminary investigation of crimes against militaryservice.